07. Slopen en renoveren

07. Slopen en renoveren

1. Inleiding

Veel plaatsen in Nederland zijn volgebouwd. Als er ergens een nieuw gebouw komt moet er eerst gesloopt worden; ook bij renovatie moeten eerst de nodige sloopwerkzaamheden plaatsvinden. Slopen is een vak apart! Je kunt niet zomaar beginnen; er moet eerst een sloopplan worden gemaakt. Zonder sloopplan mag je niet boven of onder elkaar werken. Je moet bepalen of het ‘handmatig’ of met speciale technieken moet gebeuren. Als je alleen een douchevloer moet slopen heb je geen springstoffen nodig; als er echter een compleet flatgebouw gesloopt moet worden is het wellicht wél wenselijk explosieven te gebruiken. De sloopmethode hangt ook sterk af van de omgevingsfactoren. Houd rekening met de draagkracht van de overgebleven constructie!

In dit hoofdstuk bespreken we een aantal methoden die gebruikt kunnen worden bij slopen. Onderwerpen als instortgevaar, het vrijkomen van gevaarlijke stoffen en andere risico’s die je bij slopen loopt komen aan de orde; daarbij worden de meest voorkomende zaken die gesloopt worden (keukens, muren, vloeren) genoemd.

In dit hoofdstuk gaan we ook in op de  werkzaamheden bij renovatie, zoals zagen, schuren en branden; daarnaast bespreken we stralen, schilderen en spackspuiten.

Opblazen van viaduct

2. Stof: het grootste gevaar bij slopen

Belangrijk om te weten is dat bij slopen jongeren een grotere kans op ongevallen hebben; daarom is in de Arbowet opgenomen dat jeugdigen (onder de 18 jaar) alleen onder toezicht mogen slopen. Gevaren die horen bij slopen zijn: verstappen/struikelen, werken op hoogte, uitstekende constructiedelen, instabiliteit bij het sloopfront, instorting en lawaai. De grootste aanslag op je gezondheid bij slopen is stof (zie foto hieronder). Als je gaat slopen komt er veel stof vrij; in hoofdstuk 3 hebben we gezien dat asbest een kankerverwekkende stof is, maar ook kwartsstof kan kanker veroorzaken! Instortgevaar is vaak aanwezig bij slopen, daarnaast is ook het onderhevig zijn aan trillingen en geluidsoverlast niet gezond.

Dit was een viaduct

Bijna alle steenachtige materialen en vooral kalkzandsteen bevatten kwartsstof! Kwartsstof is schadelijk; voor kwarts geldt in de bouw een grenswaarde van 0,075 mg/m3. Kwartsstof is van een heel fijn soort; je kunt het niet zien. Het komt in je longen terecht, met als gevolg ademhalingsproblemen en in het ergste geval kanker.

Om jezelf hiertegen te beschermen moet je eerst drie vragen stellen voor een goed en veilig sloopplan:

  1. bij welke werkmethode komt het minste stof vrij?
  2. kan ik machines gebruiken die het stof beperken? Of kan ik de periode van blootstelling verkorten?
  3. welke PBM ben ik verplicht om te gebruiken?

Verder moet je aandacht besteden aan extra risico’s zoals het verwijderen van leuningen en randelementen en het ontmantelen van elektrische kabels en leidingen. Uiteraard heeft de omgeving ook een plaats in het sloopplan.

3. Drie stappen bij het tegengaan van stofvorming

We zullen nu de drie stappen apart bespreken, namelijk:

  1. de werkmethode
  2. scheiden van mens en bron
  3. persoonlijke beschermingsmiddelen

4. Slopen voor renovatiewerkzaamheden

Voordat gebouwen gerenoveerd worden moeten vaak verschillende sloopwerkzaamheden verricht worden. Een belangrijk punt is dat bij renovatie de bewoners vaak in hun huis blijven wonen; je dringt als bouwvakker dus hun privésfeer binnen. Ook brengt het extra risico’s met zich mee; de bewoners zijn zich namelijk minder bewust van de mogelijke gevaren. We behandelen in het kort de meest voorkomende werkzaamheden met de daarbij horende risico’s.

4.1 Dak

Als een dak vernieuwd moet worden moeten de werkzaamheden goed op elkaar worden afgestemd omdat er verschillende risico’s tegelijk ontstaan. Ook kunnen er gevaarlijke stoffen vrijkomen wanneer bijvoorbeeld een teerhoudende dakbedekking wordt verwijderd. Teer is kankerverwekkend! Het dragen van een filtermasker met P3 filter is dan verplicht. Bij het werken op daken geldt:

  • pas op voor doorvallen (bijvoorbeeld door verrot dakhout)
  • zorg voor een goede dakrandbeveiliging, gebruik als het niet anders kan een harnasgordel
  • draag goede handschoenen
  • voer afval zoveel mogelijk mechanisch af

4.2 Schoorstenen

Bij het verwijderen van schoorstenen van daken is stabiliteit heel belangrijk. Zorg ervoor dat je zelf op een goede ondergrond staat. Pas op voor vallend puin. Als je de schoorsteen ook binnenshuis moet verwijderen moet je een aantal voorzorgsmaatregelen nemen; zorg in dat geval voor platen hout om de ontstane gaten af te dekken. Gebruik een steiger en dus niet een trapje! Werk van boven naar beneden. Als je een pneumatische breekhamer gebruikt komt er veel

kwartsstof vrij; zorg dus voor goede persoonlijke beschermingsmiddelen:

  • veiligheidsbril of gelaatsmasker
  • trillingdempende handschoenen
  • masker met minimaal P2 filter
  • goede beschermende werkkleding

Hierbij geldt ook dat knippen (mechanisch) en nat zagen minder stof veroorzaakt. Let steeds op mogelijke aanwezigheid van asbest!

4.3 Waterafvoeren en riolering

Het verwijderen van leidingen van hemelwaterafvoer en riolering geeft een verhoogd risico op waterschade aan het gebouw. Om derden te beschermen tegen vallende delen moet het onderliggende vallende delen  looppad worden afgezet; vooral stukken zink zijn levensgevaarlijk als ze vallen! Zorg voor je eigen veiligheid door op een goede steiger te werken; als dat niet mogelijk is, gebruik dan een hoogwerker of rolsteiger. Een harnasgordel kun je alleen gebruiken als die goed kan asbest  worden vastgezet.

Bij oude gebouwen komen soms asbestpijpen voor; ook daarvoor geldt dat die alleen door gecertificeerde asbestsaneringsbedrijven           mogen worden verwijderd. Voordat je de riolering in een kruipruimte gaat slopen moet de ruimte goed worden geventileerd; er kan namelijk zwavelwaterstof in de lucht hangen. Dit is zeer schadelijk voor je gezondheid!

4.4 Hogedrukreiniging

We noemen hier enkele risico’s bij hogedrukreiniging. Allereerst de blootstelling aan schadelijke stoffen; deze stoffen kunnen in het materiaal zitten dat van dekken en wanden wordt afgehaald, of ze zijn aanwezig in het reinigingsmiddel. Bij het gebruik van hogedruk reinigingsinstallaties, > 200 bar aan de spuitnozzle, is een speciale opleiding vereist. Voor de hogedrukreiniger gelden dan ook diverse veiligheidsregels; reiniging met fluorwaterstof is verboden, andere soorten vloeistof om de wanden te reinigen mogen niet irriterend zijn. Een ander risico is het rondspatten van materiaaldeeltjes die in je ogen kunnen komen. Ook kan de slang van het spuitpistool afschieten.

4.5 Gevel-en voegwerk

Het uithakken en slijpen van voegen veroorzaakt veel kwartsstof en rondvliegende deeltjes; als het gaat waaien wordt de hele omgeving grijs. Als maatregel kun je nat slijpen of het stof direct afzuigen. Bij alle methoden is het raadzaam om een veiligheidsbril, gehoorbescherming en goede, trillingdempende handschoenen te dragen. Als de hele gevel eruit moet is het gebruik van een elektrische of pneumatische breekhamer nodig. Als je op meer dan 2,5 meter hoogte werkt heb je, behalve de PBM die we al noemden bij voegen en slijpen, een goede steiger nodig.

4.6 Kozijnen en glas

Meestal zitten kozijnen met ankers vast in de muur. Het gebruik van een breekijzer geeft enorm veel spanning in het hout; het hout kan dan onverwacht scheuren. Verwijder altijd eerst het glas vóór je met het slopen van het kozijn begint! Daar zijn twee redenen voor: ten eerste kan het glas dan niet meer worden ingegooid door buurtkinderen. Ten tweede kun je het glas in zijn geheel in de container gooien, zodat je de scherven niet bij elkaar hoeft te vegen. Meestal moet het metselwerk boven het kozijn gestut worden. Pas op voor vallend puin voor mensen die op straat lopen; gebruik bij voorkeur een puinvanger.

4.7 Trappen

Een trap of ladder is belangrijk als vluchtweg. Bij het verwijderen van vaste trappen moet je ervoor zorgen dat er een andere manier is om de ruimte te bereiken; een tijdelijke trappentoren of steiger is dan een oplossing. Het trapgat moet altijd goed afgeschermd zijn tegen invalgevaar; alleen een afzetting door middel van rood-wit lint is onvoldoende. Als de hele trap is gesloopt moet je het ontstane gat deugdelijk dichtleggen om doorvallen te voorkomen.

4.8 Vloeren

Bij werk aan leidingen moet je er goed bij kunnen. Maar zodra je klaar bent moet de vloer weer worden dichtgelegd! Een andere mogelijkheid is de deur op slot doen. Zorg ervoor dat, voordat je een vloer gaat slopen, er voldoende plaatmateriaal aanwezig is om het weer dicht te leggen. Uit onderzoek blijkt dat 40% van de ongevallen  in de bouw te maken hebben met vallen in/door gaten of vallen van hoogte!

4.9 Douche en keuken

Een douche is vaak een kleine ruimte; je moet je in allerlei bochten wringen om er te werken. Als je elektrisch gereedschap gebruikt heb je kans op elektrocutie; zorg ervoor dat de spanning van de elektrische installatie af is! Het lawaai wat elektrisch gereedschap produceert kan niet weg, waardoor het geluidsniveau hoog is. Gebruik gehoorbescherming en goede handschoenen. Handschoenen beschermen je ook tegen scherpe tegels en tegen vuil dat vaak onder douchevloeren of in de afvoerputjes zit. Waterleidingen moeten tijdelijk worden afgedopt. Bij het slopen van bijvoorbeeld een aanrechtblad of douchebak van graniet komt kwartsstof vrij; door de kleine ruimte heb je al snel een te hoge stofconcentratie! De meeste keukens hebben een gasaansluiting; hier is dus een grotere kans op brand- en explosiegevaar. Bij het solderen van gas- en waterleidingen komen schadelijke dampen vrij; een oplossing hiervoor is het gebruik van knelfittingen (met schroefdraad

4.10 De cv- en elektrische installaties

Bij slopen is het belangrijk dat de stroom wordt uitgeschakeld, vooral als er leidingen lopen waar 380 volt op staat. De schok die je daarvan oploopt kan dodelijk zijn!

Een cv-ketel is zwaar en moet vaak een aantal trappen op/af worden gedragen; vooral de lichamelijke belasting is hierbij groot. Bij het afkoppelen kan de ketel nog heet zijn; bovendien zitten er scherpe randen aan zo’n ketel. Goede werkhandschoenen zijn een absolute noodzaak! In veel oude cv-ketels is asbest verwerkt; als er een losliggende asbesthoudende plaat onder zit mag die wel worden verwijderd, dit moet dan wel volgens de regels gebeuren. Hiervoor is speciaal verpakkingsmateriaal in de handel. Indien mogelijk is het beter om de ketel te demonteren; dat tilt gemakkelijker.Probeer zoveel mogelijk tilhulpen te gebruiken, bijvoorbeeld een steekwagentje met kantelende wielen. Die kun je gemakkelijk de trap af ‘rijden’; denk er daarbij wel om de lading goed vast te binden. Ook je voeten moet je bij het verplaatsen van de ketel goed beschermen.

5. Renovatiewerkzaamheden

Voor alle werkzaamheden tijdens de renovatie geldt dat ze goed moeten worden gepland. Maak van tevoren dus een planning! Wat zijn de werkzaamheden? Wat is de werkvolgorde? Welke werkzaamheden kunnen wel of niet gelijktijdig worden uitgevoerd? Het is niet handig als bijvoorbeeld een schilder in de woning aan het werk is terwijl een opruimer de vloer aanveegt. Zorg ervoor dat door middel van goede planning en structureel werkoverleg de werkzaamheden zo snel, veilig en efficiënt mogelijk kunnen worden uitgevoerd.

Bij vrijwel alle werkzaamheden die met renovatie te maken hebben komt (kwarts)stof vrij. Als je veel kwartsstof inademt geeft dat schade aan je longen; je wordt kortademig. Dit wordt met een duur woord ‘silicose’ genoemd, beter bekend als ‘stoflongen’. Ook kan te veel kwartsstof in je longen kanker veroorzaken! Materialen die vaak in de bouw worden gebruikt en waarbij kwartsstof vrijkomt zijn:

  • kalkzandsteen (heel veel)
  • zandsteen (veel)
  • beton en betonsteen (veel)
  • cement
  • baksteen
  • cellenbeton
  • gips (weinig, wel schadelijk)

De beste manier om stof te verwijderen is door een goede stofzuiger te gebruiken. Bij vegen komt er namelijk stof in de lucht terecht, en dus ook in je longen. Vervang de stofzak buiten, zodat er geen stof in de werkruimte vrijkomt; veeg met een bladhark eerst de grote stukken bij elkaar.

5.1 Zagen

Ook zagen veroorzaakt veel stofvorming. In plaats van zagen kun je:

  • materialen op maat (laten) aanleveren
  • bij daken zo weinig mogelijk kilgoten (inwendige goten) toepassen waardoor er minder gezaagd hoeft te worden
  • binnenkozijnen verdiepingshoog maken (dus met bovenlicht)
  • stenen knippen in plaats van zagen

Bij het droog zagen van steenachtig materiaal komt veel (kwarts)stof vrij; daarom is het nat zagen van deze producten een wettelijke verplichting. Ook kun je bij deze werkzaamheden gebruik maken van plaatselijke afzuiging en een stofmasker (minimaal P2). Bij het elektrisch nat zagen worden extra eisen gesteld in verband met elektrocutie: nulspanningsbeveiliging, Cform stekker, klokgetal van de aarde-aansluiting en aardlek. Zorg voor een stabiele ondergrond en een goede werkhouding tijdens het zagen. Als je valt kun je je namelijk ernstig verwonden!

5.2 Boren

Bij boren komt er niet alleen stof vrij; je loopt ook het risico in leidingen te boren. Als het een waterleiding is geeft het veel troep, maar bij elektra kun je een schok krijgen. Bovendien kost het herstellen veel tijd en geld. Het is daarom aan te bevelen om het boren tot een minimum te beperken. Dit doe je door:

  • tekeningen op te vragen waar kabels en leidingen lopen
  • vooraf rekening te houden met sparingen
  • leidingen zoveel mogelijk in leidingschachten en gangen weg te werken
  • leidingen en doorvoerhulzen zoveel mogelijk in te storten
  • schroefhulzen toe te passen
  • detectieapparatuur te gebruiken

Als je toch moet boren, gebruik dan een watergekoelde machine. Daar komt veel minder stof bij vrij. Zuig daarbij het koelwater regelmatig weg door middel van een waterstofzuiger met een goed stoffilter; je voorkomt hiermee dat het stof alsnog de lucht in kan waaien als het water is opgedroogd. Ook al boor je nat, toch moet je een stofmasker dragen; dit moet minimaal een P2-filter zijn.

5.3 Frezen

Leidingen worden vaak zo veel mogelijk weggewerkt. Vaak kun je hierop geen invloed uitoefenen omdat architecten meestal het soort materiaal bepalen waar wanden van worden gemaakt. Toch is het noodzakelijk om frezen tot een minimum te beperken. Dit kan door:

  • het toepassen van opbouwleidingen en leidinggoten
  • het gebruik van infraroodschakelaars
  • het gebruik van wanden van plaatmateriaal
  • het gebruik van leidingstenen en andere materialen met voorgevormde sleuven
  • leidingen vooraf in beton te storten
  • leidingen in de betonnen wand uit te kisten

De meeste opmerkingen die gemaakt zijn bij zagen en boren zijn ook van toepassing bij frezen. Stofafzuiging is absoluut nodig bij freeswerkzaamheden!

5.4 Hakken

Probeer onnodig hakwerk zoveel mogelijk te voorkomen. Vooral bij renovaties komt hakwerk regelmatig voor. Er zijn ook andere oplossingen mogelijk, bijvoorbeeld:

  • niet-dragende constructies demonteren voordat je met de verbouw begint
  • een oude ondergrond egaliseren in plaats van helemaal te vervangen
  • als de ruimte het toelaat kun je over oud tegelwerk heen tegelen

Een bijkomend voordeel voor de opdrachtgever is dat, bij deze manier van werken, de kosten van het slopen worden bespaard.

5.5 Schuren en branden

Schuur zo weinig mogelijk om stofvorming te voorkomen! Hierbij kun je ook denken aan slijp- en polijstwerkzaamheden. Moet je tóch schuren? Daar zijn dan verschillende werkwijzen voor. Je kunt bijvoorbeeld nat schuren; hierbij komt minder stof vrij. Als je machinaal schuurt kun je er een afzuiger op aansluiten; zo’n afzuiger kan ook gewoon een industriestofzuiger zijn. Hier moeten dan wel goede H-filters in zitten, zodat de stof niet alsnog de lucht in wordt geblazen! Als je geen stofafzuiging gebruikt is het dragen van adembescherming noodzakelijk. Stof kun je vaak niet zien; een eenvoudig stofkapje (P1) geeft geen bescherming. Gebruik daarom bij voorkeur altijd een goed stofmasker met minimaal P2- kwaliteit. Zorg voor een goede ventilatie van de werkruimte! Als je een föhn gebruikt om verf te verwijderen komen er minder schadelijke dampen vrij dan bij branden. Een bijkomend voordeel van föhnen is dat de kans op vlamvatten veel kleiner is; ook de kans op beschadiging van het hout is kleiner. Als je loodhoudende verf moet verwijderen mag je niet schuren of branden; gebruik dan loog om de verf eraf te bijten.

5.6 Stralen

Stralen is aan veel voorschriften gebonden. Beter is het om helemaal niet te stralen en een andere techniek te gebruiken, bijvoorbeeld een loog of een andere techniek die minder schadelijk is dan stralen. Het gaat erom de minst schadelijke methode te kiezen! Als je tóch moet stralen, gebruik dan goede afzuiging en de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen.

5.7 Schilderen

Tijdens en na het verven moet je een kleine of besloten ruimte goed ventileren omdat de verflaag nog een tijdje uit blijft dampen; binnen mag je geen oplosmiddelhoudende verf gebruiken. Maar ook in waterdragende verf zit nog een klein deel schadelijke stoffen; je hoeft bij deze verf geen adembescherming te gebruiken. Bij verfspuiten blijft adembescherming nodig; doordat de verf verneveld wordt kun je die gemakkelijk inademen. Sinds 1 januari 2000 is watergedragen verf voor binnenwerk verplicht.

5.8 Spackspuiten (plafonds)

Spackspuiten heeft een heel negatieve invloed op je gezondheid! Dit komt vooral door de oplosmiddelen, conserveringsmiddelen en schimmeldodende middelen die in spack zitten. Als je spack op je huid krijgt veroorzaakt het irritatie; het kan op de lange termijn zelfs eczeem veroorzaken! Je moet daarom altijd een gelaatsscherm inclusief een stofmasker met koolfilter en handschoenen dragen. Beter is het om een luchtaangeblazen gelaatsscherm te gebruiken; ook de rest van je lichaam moet je goed beschermen door dichte kleding te dragen.

5.9 Houtbewerken

Als je een deur of kozijn op maat moet schaven of zagen is het aan te bevelen om dat buiten te doen; dit voorkomt enorme stofwolken in de woning. Ook al schaaf je buiten, dat betekent niet dat je geen adembescherming nodig hebt! De grenswaarde (zie hoofdstuk 3, paragraaf 9) van houtstof is 2 mg/m3. Vooral bij het bewerken van hardhout en plaatmateriaal komen veel slecht afbreekbare stofdeeltjes vrij. Ook vurenhout is slecht voor je gezondheid!

5.10 Chemisch afval

Tot slot: bij sloopwerk moet het chemisch afval goed gescheiden worden van het overige afvalmateriaal. Sluit de containers en vrachtwagens goed af voordat je je werkplek verlaat!